De avondmaaltijd staat op tafel, een gezellig momentje van de dag, maar binnen twee minuten begint het. Je kind wiebelt op zijn stoel, schuift heen en weer, klimt half op de tafel, laat zijn vork vallen of wordt luidruchtig. De sfeer slaat om en de opmerkingen vliegen over de tafel: ‘Blijf nou eens rustig zitten!’ of ‘Eerst je bord leeg eten, daarna mag je spelen’.
Veel ouders tobben met deze dagelijkse strijd en denken dat het te maken heeft met een gebrek aan manieren, dwars liggen of pure onwil van het kind. Maar wat als de reden dat je kind niet stil kan blijven zitten helemaal geen kwestie is van ‘niet willen’, maar van ‘niet kunnen’? De verklaring zit hem in de sensorische informatieverwerking, oftewel de prikkelverwerking van je kindje.
De onzichtbare filter
Iedere seconde van de dag wordt het brein van je kind overspoeld met informatie. Het licht boven de eettafel, het gevoel van de houten eettafel aan hun beentjes, de geur van het eten, het geluid van de vaatwasser die op de achtergrond draait of het kietelende labeltje in zijn broek. Al die informatie komt binnen via de zintuigen.
Sensorische informatieverwerking is de manier waarop het brein al die losse prikkels filtert, ordent en vertaalt naar een reactie. Dit proces bepaalt mede of je kind zich veilig en ontspannen voelt, of juist alert, overprikkeld en onrustig. Het brein doet dit met al zijn zintuigen. En juist aan de eettafel moeten die zintuigen samenwerken.
De zintuigen
Als we aan zintuigen denken, denken we al snel aan de bekende vijf: horen, zien, ruiken, proeven en voelen. Maar het menselijk lichaam heeft nog drie zintuigen die minstens zo belangrijk zijn. Juist deze drie spelen de hoofdrol in waarom je kind niet stil kan blijven zitten aan tafel.
Het evenwichtsorgaan (vestibulair systeem)
Dit zintuig zit in het binnenoor en registreert elke beweging van het hoofd. Het vertelt je kind of hij stilzit, beweegt, omhoog gaat of naar beneden. Sommige kinderen hebben constant beweging nodig om hun zenuwstelsel stabiel en comfortabel te houden. Als zij gedwongen stil moeten zitten op een stoel, raakt hun interne motor ‘onderprikkeld‘. Het wiebelen en schuiven aan tafel is hun biologische manier om dit zintuig te ‘voeden’ zodat ze wakker en alert blijven.
Het diepe spiergevoel (proprioceptie)
Dit zintuig zit in de spieren en gewrichten. Het geeft je kindje informatie over waar zijn eigen lichaam ophoudt en de wereld begint. Het registreert druk en rek. In de baarmoeder zat je kindje lekker strak opgevouwen en voelde constant grenzen. In een grote, vrije kinderstoel kunnen de armen en benen plotseling ‘stuurloos’ voelen. Kindjes die met hun benen trappelen tegen de stoelpoot, met hun benen duwen tegen je onderbeen of hard met hun bestek slaan, zoeken vaak naar diepe druk. Ze hebben die fysieke weerstand nodig om rust te ervaren van binnenuit.
De tast (tactiel systeem)
Buiten het vestibulaire systeem en proprioceptie is de tast ook een belangrijk zintuig. De huid is het grootste zintuig. Alles wat de huid aanraakt, stuurt een seintje naar het brein. Aan tafel kan dit zintuig heel scherp afgesteld staan: de textuur van het eten aan de handen, een harde zitting, of een broekriem die strak zit. Het kan je kindje moe en onrustig maken.
Horen, zien en proeven
De eettafel is aan het einde van de dag vaak een verzamelplek van prikkels. Bestek dat klettert, pratende gezinsleden, felle lampen of de tv op de achtergrond. Als de zintuiglijke filter van je kind snel vol raakt, zie je dat ze hun hoofd wegdraaien, heel druk worden of zich juist helemaal afsluiten.
Het spreekwoordelijke emmertje zit na een lange dag op de opvang of school simpelweg al tot de rand toe vol. Er kan echt niets meer bij. En juist op dat moment vragen we een kind om te gaan eten. Wat op zichzelf al een intense zintuiglijke taak is door alle nieuwe smaken, geuren en structuren. Het zenuwstelsel raakt overbelast en schiet in de overlevingsstand. De spanning die de hele dag heeft opgebouwd, moet er aan tafel uit. Met weigeren te eten, wiebelen of een flinke emotionele ontlading tot gevolg; het emmertje stroomt over en moet eerst geleegd worden voordat er weer rust (en ruimte om te eten) kan ontstaan.
De interne prikkel-thermostaat
Al die zintuigen sturen dus de hele dag seintjes naar het brein. Hoe vol dat emmertje raakt, verschilt per kind en het verschilt per dag. Prikkelgevoeligheid is namelijk geen vaststaand feit, maar een flexibele meter. Na een rustige, voorspelbare ochtend kan je kind veel meer hebben dan na een spannende dag vol nieuwe indrukken.
Je kunt het zenuwstelsel van je kindje daarin het beste vergelijken met een thermostaat:
- De scherpe filter: bij het ene kindje staat de thermostaat heel scherp afgesteld. Elk klein geluidje of elk fel lichtstraaltje komt binnen als een luide alarmsirene. Deze kinderen raken snel overprikkeld en hebben tijdens het eten een rustige, prikkelarme omgeving nodig om überhaupt te kunnen eten.
- De trage filter: bij een ander kindje reageert de thermostaat juist heel traag. Prikkels komen heel gedempt binnen, waardoor dit kind juist méér input nodig heeft om comfortabel in zijn vel te zitten.
Een mix
Wat het nog interessanter maakt, is dat de thermostaat per zintuig totaal anders afgesteld kan staan. Je kind kan bijvoorbeeld een heel scherpe filter hebben voor geluid, maar een heel trage filter voor beweging.
Wanneer de filter voor een specifiek zintuig traag werkt, zie je vaak dat een kind zelf actief op zoek gaat naar die prikkels om zijn zenuwstelsel te activeren of juist te kalmeren:
- Heeft je kindje een trage filter voor beweging? Dan zie je dat hij aan tafel constant wil wiebelen, verzitten, opstaan of met zijn stoel gaat schommelen.
- Werkt de filter voor geluid traag? Dan kan je kind aan tafel zelf heel veel geluid gaan maken, hard gillen, met bestek trommelen of luidruchtig brabbelen. Niet om te klieren, maar omdat hij die eigen input nodig heeft om de rust in zijn lijf te vinden.
Wanneer je dit niet weet, is het gedrag heel verwarrend. Je probeert je kind misschien muisstil en bewegingsloos aan tafel te houden, terwijl hij juist de prikkel van beweging of diepe druk nodig heeft om de spanning in zijn lijf te reguleren.
Jouw eigen sensorische informatieverwerking
Als we kijken naar hoe een kind prikkels verwerkt, mogen we één heel belangrijk ding niet vergeten: jij hebt ook een eigen prikkelverwerking. Jouw zenuwstelsel staat via co-regulatie in directe verbinding met dat van je kind. Soms ontstaat er aan tafel een ‘sensorische mismatch’. Ben jij na een lange werkdag bijvoorbeeld doodmoe, heel gevoelig voor geluid en snak je naar een moment van stilte? Maar heeft jouw kind vanwege zijn filter juist beweging, getrommel met bestek of luid gebrabbel nodig om te kunnen ontprikkelen? Dan botst dat met jouw systeem.
Begrijpen hoe jouw eigen sensorische informatieverwerking werkt naast die van je kind, brengt begrip. Het zorgt ervoor dat je ziet dat die pittige momenten aan tafel geen onwil zijn van jou of je kind, maar simpelweg twee verschillende zenuwstelsels die op elkaar afgestemd moeten worden. Als je weet dat al deze zintuigen constant overuren draaien, ga je anders naar je kind én naar jezelf kijken. Het niet kunnen stilzitten is ineens geen ‘slecht gedrag’ of je bent geen slechte opvoeder.
Studio Nesting
Bij Studio Nesting geloven we in de kracht van preventie en inzicht. In een laagdrempelige Studio Nesting Sessie kijken we samen door deze ‘sensorische bril’ naar jouw gezin. Wij kijken samen globaal naar hoe prikkels werken, zodat je de eerste subtiele signalen van het zenuwstelsel leert herkennen én je ontdekt hoe je daarbij goed voor je eigen prikkelverwerking zorgt.
Een sessie van een uur is echt bedoeld als een kennismaking over sensorische informatieverwerking. Merk je dat jouw kindje in het dagelijks leven vastloopt met prikkels, of wil je een uitgebreid onderzoek en een plan op maat? Dan helpt een gespecialiseerde kinderfysiotherapeut of kinderergotherapeut je daar heel gericht bij verder. Wil je eerst eens rustig samen sparren over de basis en hoe je weer rust brengt aan tafel? Plan dan gerust een sessie in!