‘Nee!’ Je peuter gaat languit op de grond liggen omdat een banaan verkeerd is gepeld, of ontsteekt in woede omdat de schoenen aan moeten. Welkom in de peuterpuberteit. In de westerse wereld hebben we er een handje van om deze fase nogal negatief te bestempelen. We noemen het ook wel de ‘terrible two’s’, of ‘twee ik zeg nee’ en praten erover alsof het een ingewikkelde, intense ontwikkelfase is. Maar wat we in het westen de ‘peuterpuberteit’ noemen, is simpelweg de buitenkant van een heel belangrijk, prachtig proces: de sociaal-emotionele ontwikkeling van je kind. Interessant genoeg is dit negatieve imago van de peuter vooral een westers fenomeen. Als we over onze landsgrenzen heen kijken naar andere culturen, ontdekken we een heel andere visie op dit gedrag.
Andere culturen
De Inuit-cultuur (Arctische gebieden)
In de Inuit-cultuur wordt boosheid of een driftbui van een peuter nooit beantwoord met straf, een time-out of een boze stem. Zij geloven dat een klein kind simpelweg nog geen ihuma (Inuit voor ‘verstand’ of ‘rationeel begrip’) heeft; het brein is simpelweg nog niet volgroeid. Tegen een peuter schreeuwen die overspoeld raakt door emoties, vinden zij net zo vreemd als schreeuwen tegen een puppy die blaft. Het kind is niet stout, het kan simpelweg nog niet logisch nadenken.
Japan
In Japan kennen ze het prachtige begrip ‘amae’. Dit staat voor de diepe, natuurlijke behoefte van een kind om afhankelijk te mogen zijn en vertroeteld te worden. Waar wij in het westen een peuter al heel snel richting zelfstandigheid duwen, mag een Japans kind heel lang klein zijn. Een driftbui wordt daar niet gezien als brutaal, maar als een moment waarop het kind de veilige nabijheid van de ouder nodig heeft.
Maya’s in Midden- en Zuid-Amerika
In de Maya-cultuur worden peuters vanaf het begin organisch betrokken bij de dagelijkse handelingen, zoals de was doen, koken of opruimen. Dit gebeurt volledig op hun eigen, onhandige tempo. Het kind hoeft niet te ‘helpen’ om nuttig te zijn, maar is simpelweg vanaf dag één een vanzelfsprekend onderdeel van de gemeenschap. Omdat de behoefte om erbij te horen en mee te doen direct wordt vervuld, ontstaat er in de Maya-cultuur nauwelijks behoefte aan de felle machtsstrijd die wij in het westen zo vaak zien. Dit zorgt voor een natuurlijke samenwerking en rust in het gezin.
"Een peuter leeft in het hier en nu."
De Peuterpuberteit
Waarom schieten wij in het westen in de stress van een driftbui? Dat heeft alles te maken met de inrichting van onze maatschappij. Wij leven in een individualistische cultuur waarin tijd geld is. Alles moet efficiënt, strak gepland en snel. Maar een peuter heeft geen klok. Een peuter leeft in het hier en nu. De peuterpuberteit in het westen is dan ook heel vaak een botsing tussen het trage, natuurlijke ontwikkelingstempo van een kind met de gehaaste agenda van de volwassene. Tel daarbij op dat we tegenwoordig vaak op een eilandje opvoeden en het is volstrekt logisch dat de emotionele stormen van je peuter sneller overslaan op jezelf.
Wat de Inuit, de Japanners en de Maya’s intuïtief al eeuwenlang aanvoelen, wordt ondersteund door wetenschappelijke inzichten over de sociaal-emotionele ontwikkeling.
De sociaal-emotionele ontwikkeling van een peuter
De bekende psychiater Anton Došen ontwikkelde een model voor de emotionele ontwikkeling omdat hij zag dat we de emotionele draagkracht van kinderen vaak overschatten op basis van wat ze verstandelijk al kunnen. Hij wilde aantonen dat ‘lastig’ gedrag geen onwil is, maar pure emotionele onmacht wanneer de spanning het kinderbrein overstijgt.
In zijn model laat hij zien dat een peuter (tussen de 1,5 en 3 jaar) zich in de fase van de individuatie bevindt. In deze fase ontdekt de peuter twee grote dingen: ‘Ik ben een los persoon van mijn ouders’ en ‘Ik heb een eigen wil.’ Dat is een schitterende psychologische mijlpaal! Maar, zegt Došen, de emotionele ontwikkeling loopt in deze fase hopeloos achter op de cognitieve en motorische ontwikkeling. De peuter wíl van alles (ik wil zélf die zware beker inschenken), maar zijn lijf kan het nog niet en zijn brein kan de intense frustratie die daarbij hoort nog niet reguleren. Het gedrag is dus geen onwil, maar pure onmacht.
Dit sluit naadloos aan bij de klassieke ontwikkelingstheorie van de psycholoog Erik Erikson. Hij beschreef de peuterfase als de strijd tussen autonomie en schaamte en twijfel. Volgens Erikson moet een peuter de ruimte krijgen om te experimenteren, zelf keuzes te maken en eigen grenzen te ontdekken. Als wij als volwassenen die drang naar autonomie constant bestraffen of als ‘lastig’ bestempelen, leert een kind dat zijn eigen wil er niet mag zijn, wat leidt tot diepe innerlijke twijfel. De driftbui van je peuter is dus eigenlijk niet het probleem. Het is in onze gehaaste maatschappij een luidruchtig signaal van die gezonde, ontluikende autonomie.
Als we leren kijken naar wat er echt gebeurt onder de ijsberg, verdwijnt de strijd. De peuterpuberteit is geen aanval op jou als ouder. Het is de geboorte van een eigen ‘ik’. Een peuter die huilt omdat een banaan in tweeën is gebroken, is niet gek of manipulatief. De prefrontale cortex (de rem in het brein) van deze peuter maakt simpelweg even kortsluiting omdat de werkelijkheid niet overeenkomt met wat hij in zijn hoofd had uitgedacht. Wanneer we op zo’n moment niet reageren met boosheid of straf, maar er simpelweg zijn als een kalm baken, gebeurt er iets cruciaal in het brein: het zenuwstelsel van het kind spiegelt zich aan dat van de rustige ouder (co-regulatie), waardoor de stresshormonen dalen en het kind leert hoe het weer veilig kan kalmeren. Net zoals de Inuit, de Japanners en de Maya’s dat doen, hoeven wij de storm niet te stoppen of strenge opvoedtechnieken toe te passen. We hoeven er alleen maar te zijn.
Studio Nesting
Studio Nesting Bij Studio Nesting geloven we: ‘Als een ouder zich gedragen voelt, kan een kind zich veilig ontwikkelen.’ Ouderschap is zoveel meer dan plannen, organiseren of het volgen van een strakke kalender. Het is een innerlijke wereld die vraagt om aandacht en reflectie. Wij zijn er voor jou als een betrokken sparringpartner. Niet om te vertellen hoe het moet, maar om op een fijne manier taal te geven aan jouw proces. Want wanneer je met compassie naar jezelf kunt kijken, in alle chaos, rust of vermoeidheid, creëer je de ultieme ruimte voor groei voor jou en je kindje.